Nowe
kompozycje
na carillon
Od 2019 roku Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska zamawiają utwory u wybitnych polskich kompozytorów (pomysł wyszedł i jest pilotowany przez Filipa Berkowicza). W 2019 premierę miał utwór Trzy wezwania Aleksandra Nowaka, a od 2020 roku powstają dwa utwory rocznie, na każdy z gdańskich carillonów wieżowych. Zaowocowało to już sporą kolekcją 13 utworów takich kompozytorów jak wspomniany Aleksander Nowak (2019), Elżbieta Sikora i Paweł Mykietyn (2020), Agata Zubel i Zygmunt Krauze (2021), Hanna Kulenty i Dariusz Przybylski (2022), Marta Ptaszyńska i Krzysztof Meyer (2023), Joanna Wnuk-Nazarowa i Krzysztof Knittel (2024), Paweł Szymański i Grażyna Pstrokońska-Nawratil (2025). Każdy z utworów opatrzony jest dedykacją, odnoszącą się do ważnych w historii Miasta i nie tylko, wydarzeń, takich jak np. 40-lecie Porozumień Sierpniowych, 50-lecie Muzeum Gdańska, 80. urodziny Lecha Wałęsy, 700 lat partnerskiego miasta Wilna itd. (szczegółowe dedykacje i komentarze kompozytorów poniżej).
Zamówienia kompozytorskie wspierane są finansowo przez Spółkę wodociągową GIWK.
5 pierwszych utworów zostało nagranych w 2021 roku w serii Anaklasis Polskiego Wydawnictwa Muzycznego (dostępne tutaj: CONTEMPORARY CARILLON / ANAKLASIS), a kolejnych 6 w 2025 w tej samej serii (CONTEMPORARY CARILLION II / ANAKLASIS)
Utwory pisane są na oba gdańskie carillony wieżowe, które dzieli sporo różnic. Carillon kościoła św. Katarzyny ma 50 dzwonów w stroju równomiernie temperowanym, czyli cztery pełne oktawy z najniższym dźwiękiem B, nie transponuje. Znajduje się wewnątrz wieży, co sprawia, że sama wieża jest rezonatorem instrumentu. Z kolei dużo mniejszy carillon Ratusza Głównego Miasta ma 37 dzwonów (trzy oktawy, bez najniższych cis i es), utrzymany jest w stroju średniotonowym i transponuje o kwintę w górę, a dzwony zawieszone są na zewnątrz, dużo wyżej niż w św. Katarzynie.
Jak się łatwo domyślić, dla większości kompozytorów było to pierwsze zetknięcie z tym instrumentem. Z carillonami zetknęły się chyba tylko mieszkająca wiele lat w Arnhem Hanna Kulenty i związana z chicagowskim uniwersytetem Marta Ptaszyńska (jak wiele amerykańskich uniwersytetów również University of Chicago posiada carillon – i to jeden z największych na świecie). Mimo to żadna z nich nie napisała do tej pory utworu na carillon.
lista
kompozycji:
Aleksander Nowak (*1979)
Trzy wezwania
Utwór skomponowany w 2019 roku na carillon Ratusza Głównego Miasta, zamówiony przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z okazji 80. rocznicy wybuchu II wojny światowej.
Premiera: 1 IX 2019, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Utwór Trzy wezwania nawiązuje do tradycyjnej funkcji dzwonów wieżowych oznajmiających istotne wydarzenia, momenty w ciągu dnia, roku czy liturgii lub nawołujących do zebrania czy modlitwy. Przedmiot tytułowych wezwań nie jest jednoznacznie określony; można potraktować je jako sugestię krytycznej refl eksji nad ogółem rzeczy.
Paweł Mykietyn (*1971)
STOP
Utwór skomponowany w 2020 roku na carillon Ratusza Głównego Miasta, zamówiony przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z okazji 40-lecia Porozumień Sierpniowych.
Premiera: 30 VIII 2020, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Utwór STOP powstał na zamówienie Miasta Gdańska i Muzeum Gdańska z okazji jubileuszu 40-lecia Porozumień Sierpniowych. Tytuł wyraża może naiwne, ale piękne marzenie o zwycięstwie dobra nad złem. Niech marzenie to wybrzmi na carillonie Ratusza Głównego Miasta w Gdańsku – mieście, które zaznało zarówno wielkiego dobra, gdy tworzyła się „Solidarność”, jak i wielkiego zła, kiedy został zamordowany jego prezydent.
Elżbieta Sikora (*1943)
Running North
Utwór skomponowany w 2020 roku na carillon Kościoła św. Katarzyny, zamówiony przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z okazji jubileuszu 50-lecia Muzeum Gdańska.
Premiera: 30 VIII 2020, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Uciec przed losem, przed samym sobą, przed dżumą, zarazą, wojną, zniewoleniem i wszelkim złem. Na północ. Tam, gdzie otwiera się morze, za którym niewiadome, wolność, kusząca tajemnica. Gdańsk, wiek XIV. W mieście panuje zaraza. Wielka ucieczka z miasta lub zamknięcie, kwarantanna. Gdańsk, wiek XXI. Z Chin dotarł nowy wirus. Nowa kwarantanna. Nie ma paniki, lecz pojawia się strach. Bałtyk kusi znikającym horyzontem. Trzeba tylko tam pobiec, zanurzyć stopy w łagodnych falach morza. Spocząć, czekając na kolejne burze.
Utwór składa się ze wstępu, pięciu epizodów, interludium oraz epilogu. Kompozycja powstała w Paryżu w 2020 roku na zamówienie Miasta Gdańska i Muzeum Gdańska z okazji jubileuszu 50-lecia Muzeum, z myślą o instrumencie znajdującym się na wieży kościoła św. Katarzyny.
Zygmunt Krauze (*1938)
Hejnał
Utwór skomponowany w 2021 roku na carillon Ratusza Głównego Miasta, zamówiony przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z okazji wpisu carillonowej muzyki w Gdańsku na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
Premiera: 5 IX 2021, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Hejnał to pieśń poranna, pobudka, ale również okrzyk czujności. Francuski odpowiednik słowa „hejnał” – réveil – oznacza także „przebudzenie” i właśnie to znaczenie jest dla mnie w tym utworze najważniejsze. Stanowi ono wezwanie do uważności, ale też do zmiany, otrzeźwienia, do spojrzenia na siebie i otoczenie na nowo. Często zbyt długo tkwimy w przyjętym układzie, który wydaje się wygodny, a w rzeczywistości jest niewydolny. Hejnał na carillon jest utworem trzyczęściowym, w którym części pierwsza i trzecia krzyczą, wzywają do przebudzenia, natomiast część środkowa jest spokojna. Zawiera ona cytat z XVI-wiecznego kancjonału protestanckiego ze słowami Mikołaja Reja: „Hejnał wszyscy zaśpiewajmy, cześć i chwałę Bogu dajmy”.
Agata Zubel (*1978)
Pamięć z brązu
Utwór skomponowany w 2021 roku na carillon Kościoła św. Katarzyny, zamówiony przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z okazji wpisu carillonowej muzyki w Gdańsku na Krajową Listę Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego.
Premiera: 5 IX 2021, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Dźwięk jest alegorią przemijania. Dźwięk się dzieje. Co ważne – dzieje się w czasie. Jest nie tylko narratorem reprezentującym kompozytora jako przewodnika po emocjach lub stanach, ale przede wszystkim otacza, penetruje przestrzeń… i czas! W każdej swojej chwili dźwięk staje się historią, trwałą tyko na tyle, na ile słuchacz zdążył go uchwycić, na ile słuchacz go pamięta. Spotkanie z carillonem to dla kompozytora dotknięcie nieoczywistości. Jak mało który instrument, carillon jest predestynowany do tego, by ogłaszać. Wyzwalając dźwięk z miejsca, które samo z siebie jest bezprecedensowym świadkiem historii, wyzwalając brzmienie w sposób tak bardzo fizyczny, urasta do roli opiekuna historii. Historii, która rozgrywała się wokół i która, nie wiadomo na jak długo, stwarza się w dźwiękach nowego utworu.
Dariusz Przybylski (*1984)
Wizje
Utwór skomponowany w 2022 roku na carillon Ratusza Głównego Miasta, zamówiony przez miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z okazji 425 lat istnienia Biblioteki Gdańskiej.
Premiera: 4 IX 2022, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Od pewnego czasu interesuję się zjawiskiem halucynacji – wytworami naszej wyobraźni, które zazwyczaj są objawami różnych rodzajów zaburzeń. Nie jest to jednak jedyna przyczyna ich powstawania. Osoby o określonej wrażliwości, artyści mogą doświadczać wizji w zetknięciu się z tym, co niezwykłe. Tak właśnie było z Wizjami na carillon.
Mój pierwszy kontakt z tym instrumentem miał miejsce w marcu 2022 roku, na wieży Ratusza Głównego Miasta w Gdańsku. Niecodzienna lokalizacja instrumentu, a także niezwykła przestrzeń, w której rozbrzmiewają jego dźwięki, pobudziły moją wyobraźnię tak, że wywołały wizje-halucynacje dźwiękowe. Te natomiast stały się inspiracją dla prezentowanego tu utworu.
Hanna Kulenty (*1961)
Cristal en cristal
Utwór skomponowany w 2022 roku na carillon kościoła św.Katarzyny, zamówiony przez miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z przesłaniem pokoju dla Ukrainy.
Premiera: 4 IX 2022, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Cristal en cristal to kolejne budowanie mojego surrealizmu muzycznego na rozbrzmiewających harmoniach bitonalnych w różnych bi-pogłosach, bi-przestrzeniach i bi-czasach. Bizarre… – tak jak ten niezwykły instrument, który ma wprowadzić nas w swoisty trans nieskończoności.
Utwór pisałam w 2022 roku we Francji, mając w pamięci brzmienie instrumentu kościoła św. Katarzyny w Gdańsku i carillonową sonosferę Niderlandów, z którymi związana jestem od wielu lat.
Krzysztof Meyer (*1943)
Memento
Utwór zamówiony na carillon Ratusza Głównego Miasta przez miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska.
Memento Krzysztofa Meyera miasto Gdańsk dedykuje Lechowi Wałęsie z okazji jego 80. urodzin.
Premiera: 9 IX 2023, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Memento na carillon napisałem pod koniec 2022 roku. Tytuł wyraża niepokój i trwogę w obliczu tego, co dzieje się wokół nas – zarówno w Polsce, jak i na świecie. Utwór składa się z trzech odrębnych epizodów, które są oparte na wspólnym materiale dźwiękowym o jednoznacznej dramaturgii, rozpoczynającej się od prostych akordów i przechodzącej do coraz bardziej złożonych współbrzmień. Współbrzmienia te pojawiają się nieregularnie, czasem nawet nieoczekiwanie i tworzą dźwiękowe uniwersum – jego rozwój jest równie nieprzewidywalny jak otaczająca nas rzeczywistość.
Marta Ptaszyńska (*1943)
Dzwony św. Katarzyny
Utwór zamówiony na carillon kościoła św. Katarzyny przez miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska.
Dzwony św. Katarzyny Marty Ptaszyńskiej miasto Gdańsk dedykuje świętującemu 700-lecie Wilnu w roku 25-lecia partnerstwa naszych miast.
Premiera: 9 IX 2023, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Utwór Dzwony św. Katarzyny (‘Bells of St. Catherine’) napisany został w 2023 roku specjalnie na carillon w kościele św. Katarzyny w Gdańsku.
Wielkie upodobanie do carillonu zawdzięczam instrumentowi w Rockefeller Memorial Chapel Uniwersytetu w Chicago – w uczelni, w której przez ponad 20 lat słuchałam prawie codziennie koncertów carillonistów udając się na prowadzone przeze mnie zajęcia. Kompozycja Dzwony św. Katarzyny inspirowana jest przepiękną sekwencją św. Hildegardy z Bingen (1098–1179) o tytule O Ignis Spiritus (O Ogniu Ducha). Utwór zbudowany jest z dwóch kontrastujących części oraz kody. Pierwsza część utworu ma charakter motoryczny i dynamiczny, podczas gdy druga, oparta na sekwencji św. Hildegardy, jest bardziej statyczna i medytacyjna.
Joanna Wnuk-Nazarowa (*1949)
Ciacona
Utwór Ciacona Joanny Wnuk-Nazarowej zamówiony na carillon Ratusza Głównego Miasta przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska z okazji 35. rocznicy pierwszych po II wojnie światowej częściowo wolnych wyborów parlamentarnych w Polsce.
Premiera: 7 IX 2024, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Ciaconę napisałam z przeznaczeniem do prawykonania na wspaniałym carillonie umieszczonym w wieży gdańskiego Ratusza Głównego Miasta. Kompozycja ma formę barokowych wariacji polifonicznych, o budowie nawiązującej do utworów Pachelbela i Buxtehudego – stąd pisownia tytułu stosowana przez tych twórców. Główny temat, basso ostinato, znajduje się w pedale, ale kilkakrotnie ukazuje się też w górnych głosach, również w inwersji i w miksturach. Jest skonstruowany na zasadzie dodekafonicznej – wznosi się sześcioma całymi tonami w górę i opada całotonowo innymi czterema dźwiękami, piąty – to znak zapytania. Po tym poprzedniku mamy następnik, zbudowany podobnie, lecz zakończony brakującym dwunastym tonem.
Aby nawiązać do tanecznego rodowodu ciacony, całość utrzymana jest w metrum 3/4, a w wariacjach pojawiają się rytmy punktowane. Coda to chorałowe ujęcie pierwszych wersów kaszubskiego hymnu „Nigdy do zguby nie przyjdą Kaszuby”. Melodia i przesłanie tego utworu są bliskie mojemu sercu – jako że dziadek mój był Kaszëbą, a ojciec jedną z pierwszych swoich książek poświęcił odbudowie Gdańska (Włodzimierz Wnuk, Wiosna nad Motławą, 1952).
Krzysztof Knittel (*1947)
Gdańska nostalgia
Utwór Gdańska nostalgia Krzysztofa Knittla zamówiony na carillon kościoła św. Katarzyny przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska, poświęcony bohaterskim obrońcom Westerplatte i Poczty Polskiej w 85. rocznicę wybuchu II wojny światowej.
Premiera: 7 IX 2024, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Gdańska nostalgia to dedykowany Monice Kaźmierczak utwór, który powstał w ciągu tygodnia od mojej pierwszej wizyty na wypełnionej po brzegi dzwonami wieży kościoła św. Katarzyny. Urzekło mnie ich piękne brzmienie, podobnie jak fascynacja mojej przewodniczki dźwiękami carillonu. Cieszę się, że będzie ona pierwszą wykonawczynią tego utworu. A skąd tytuł? Jeśli komuś z przyjezdnych, takiemu jak ja –przechadzającemu się ulicami Gdańska i znającemu jego niezwykłą a często dramatyczną historię – zdarzyło się poczuć duszę i atmosferę tego miasta, to zawsze będzie chciał tu wrócić…
Paweł Szymański (*1954)
Viderunt
Utwór Viderunt, zamówiony u Pawła Szymańskiego na carillon Ratusza Głównego Miasta przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska, dedykujemy pamięci prof. Franciszka Duszeńki w 100. rocznicę urodzin oraz w roku jego imienia, ustanowionym uchwałą Sejmu RP, dla upamiętnienia związanego z naszym miastem wybitnego rzeźbiarza, współtwórcy pomnika Obrońców Wybrzeża na Westerplatte.
Premiera: 6 IX 2025, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Przygrywka chorałowa Viderunt oparta jest na melodii graduału z mszy na Dzień Bożego Narodzenia Viderunt omnes fines terræ. Tekst graduału wywiedziono z Psalmu XCVII (vg) Cantate Domino canticum novum. Dzięki sławnym opracowaniom kompozytorów szkoły Notre Dame Viderunt odsyła nas w głąb tradycji muzyki, dlatego jest dla mnie ważnym punktem odniesienia, choć jego tekst, niestety, w dzisiejszym świecie brzmi gorzko i sarkastycznie.
Utwór powstał w 2025 roku na zamówienie Muzeum Gdańska z myślą o wykonaniu na instrumencie Ratusza Głównego Miasta przez miejską carillonistkę Monikę Kaźmierczak. Rzeczywisty zakres brzmieniowy ratuszowego carillonu jest przesunięty o kwintę czystą w górę, w związku z czym utwór na nim wykonywany brzmi o kwintę wyżej niż zapisano w partyturze. Utwór może być zagrany na każdym instrumencie, który posiada klawiaturę ręczną o skali c-d3 i klawiaturę nożną o skali c-g1.
Grażyna Pstrokońska-Nawratil (*1947)
Fraktale wodnych kryształów
Utwór Fraktale wodnych kryształów Grażyny Pstrokońskiej-Nawratil, zamówiony na carillon kościoła św. Katarzyny przez Miasto Gdańsk i Muzeum Gdańska, niech rozbrzmiewa na cześć Gdańskiego Szlaku Wodociągowego.
Premiera: 6 IX 2025, Monika Kaźmierczak
O utworze:
Fraktale wodnych kryształów to kompozycja inspirowana zjawiskiem dzielących się fal morza w transparentnej, przybrzeżnej warstwie wód (strefa litoralna) oświetlanej przez słońce, niekiedy wzburzanej przez nagły szkwał… Najpiękniejsze fraktale pojawiają się w Zatoce Gdańskiej jesienią.
Utwór powstał na specjalne zamówienie Muzeum Gdańska i Miasta Gdańska z myślą o carillonie w kościele św. Katarzyny i wirtuozowskich możliwościach carillonistki miejskiej dr Moniki Kaźmierczak.